‹‹ گاهنامه ادبي ››

گرما بیداد میکرد . آن هم ساعت چهار بعد از ظهر . هدایت با یک تا پیراهن اتو زده ، تمیز ، سر خیس ، سیگار روی سیگار میکشید . گماشته ی نظامی یك ظرف میوه ( گیلاس ، زرد آلو ، خیار ) که رویش را چند تکه یخ گذاشته بودند آورد . همین که او از در بیرون رفت هدایت گفت :

-   بیا اینجا .

خودش کنار پنجره ی مشرف به کوچه ایستاده و پشت پرده را کمی پس زده بود . توی کوچه را که نشان میداد نگاه کردم : یک دختر و پسر زیر سایه ی دیوار قدم می زدند .

-    این ها را می بینی ؟ قریب یک ساعت است که این دو نفر دارند بالا و پایین میروند . فکر میکنی تو این گرمای کشنده راجع به چه صحبت میکنند ؟ ... دختره ، پسره را قسم میدهد که نه سیگار بکشد ، نه عرق بخورد و نه به زن های دیگر نگاه کند و با اینکه پسره مرتب قسم می خورد که دست به هیچ فسق و فجوری نزند باز ضعیفه ولش نمیکند ... این هم نجوای عاشقانه ی دو جوان هم وطن ! بعد : « این که چیزی نیست بیا ازاین یکی پنجره تماشا کن »

به دنبال هدایت رفتم بطرف پنجره ی شمالی که پشت شیشه ای نداشت .

-    آن پسره را توی پنجره اتاقش می بینی ؟ ... دارد سرش را شانه میزند از صبح تا شب کارش اینست که جلو آینه بایستد و موهاش را شانه بزند ! هرگز ندیده ام نه یك کتاب به دستش باشد ، نه یک روزنامه . فقط موهایش را صاف میكند . ایناش ! این هم نسل جوان کشور شاهنشاهی ! مرده شور !

دو روزنامه ی Journal de Teheran را که در آن ها نوول های بزبان فرانسوی هدایت چاپ شده بود و امانت گرفته بودم روی میز گذاشتم .

وقتی نشستیم پرسیدم :

-    آقای هدایت ، چطور است که به زبان فارسی داستان هائی شبیه Lunatique وFler de Sampingue ننوشته اید – نمی نویسید ؟

-    آقا را باش ! الان بهت نمو نه ی عشق بازی هموطنانت را نشان دادم . هموطنت از کلمه عشق میترسد . تا حالا شنیده ای که کسی به صدای بلند بگوید من عاشقم ؟ پتی بورژوای ایرانی را فقط میشود مسخره كرد . همه شان حاجی آقا هستند . همان نوع قضیه به دردشان میخورد . زبانشان پر از حرف ها یا فحش های چار واداریست .

از دهانم پرید : ماشاء الله خودتان هم کم فحش نمیدهید .

هدایت یکه خورد . فضولی بیجا کرده بودم ، شرمسار و پشیمان شدم .

-        بارک الله ! حالا جنابعالی كارتان به جایی کشیده که بنده را چاروادار میدانید ؟

-        معذرت میخواهم . منظورم توهین نبود . خود شما میگفتید که بی فحش آدم  دق میکند .

-    بله . همین جور هم هست . اگر کتاب های فروید را سرسری نمیخواندی میدیدی که فحش یكی از اصول اکی لیبر ( تعادل ) آدمیزاد است . اگر فحش نباشد ، بله ، آدم دق میکند . هر زبانی که فحش مند است ، دق دل مردمش بیشتر است . از تعداد فحش و نوع فحش هر زبانی میشود از اوضاع مردمی كه تو یک ناحیه هستند سر در آورد . رابطه ی بینشان را کشف کرد . زبان فارسی اگر هیچ چیز نداشته باشد ، فحش آبدار زیاد دارد .

و بدون وقفه از حالت جدی در آمد : ما که سر این ثروت عظیم نشسته ایم چرا ولخرجی نکنیم ؟ هان دوست عزیزم ؟ شما را چه ميشود ؟ ديگر ي چس فحش را هم به ما نميتواني ببيني ؟ بله ! ايمايه اينجوري هستيم . ميخواي بخواي ، نميخواي نخواي . موجودي هستيم فحشمند و تا دلمان ميخواهد فحش ريخت و پاش ميكنم تا همه عبرت بگيرند .

مزاح او از حد شوخي گذشته بود . عصباني بود . از ابتداي ورودم حس ميكردم كه به علتي ( گرما ؟ يك پيش آمد ناگوار ؟...  )  آرامش ندارد . قرار بود سر ترجمه اي كه آورده بودم كار بكنيم ولي جلسه ي ملاقات دگرگونه شده بود و شايد ميبايست هر چه زودتر زحمت را كم كنم .

كتابچه ام را كه از كيفم در آورده بودم روي ميز جابه جا كردم . قلم خود نويسم را توي جيبم گذاشتم .

هدايت متوجه پريشانيم شد . ناگهان گفت :

-    دردسرها يكي دو تا نيست . خواهر زاده اي دارم كه با هزار زحمت و خون دل همه زير پر و بالش را گرفتند و فرستادنش به فرنگ ، فرانسه ، براي تحصيل علوم كه ظاهراً از عهده اش برميامد . بنده هم مامور شدم كه از دور به تعليم و تربيت آقا رسيدگي كنم . بيا . اين كاغذي است كه از اين عالم دانشمند رسيده .

نامه اي بود با خط پر زاويه و زشت – حتي زشت تر از خط من ! حاوي يك شعر به زبان فرانسه . زبان آن بنظرم ساده آمد و چند تصوير زيبا را وصف كرده بود : يك پرنده ي كوچك ، يك رنگين كمان ...

با تعجب پرسيدم :

-    چه عيبي داره ؟

-    عيبش اينست كه ايشان هنوز زبان مادريش را بلد نيست ، واي به زبان فرانسه . همين كه آدم صبح در پاريس از خواب بيدار شد كافي نيست كه به زبان فرانسه شعر بگويد . آقا به جاي درس خواندن شعر و معر صادر ميكند و چون ادعا دارد كه پول بورسي كه بهش ميدهند كافي نيست ، مادر بيچاره اش بايد صنار سه شاهي راه بيندازد و برايش بفرستد ... تازه دوقورت و نيمش باقيست !

   به شوخي گفتم :

-        شايد ميخواهد با دائي جانش رقابت بكند ؟

-        تصورت آنقدر هم اشتباه نيست . چون بين پدر و مادرش طلاق كشي بوده ، مي خواهد كمپلكس اديپش را سر من دفع كند .

-        خوب چه مانعي دارد ؟

-    مانعش اينست كه به مرده كه رو ميدي ميزند به كفنش ، هر كس كه جلوش را ول دادند و تنگش گرفت سر قلم نميرود . نوشتن زحمت دارد . شعر گفتن كار ميبرد . اين ها خيال ميكنند كه تا مداد را روي كاغذ گذاشتند خود بخود نويسنده و شاعر ميشوند . فقط اين پسره نيست . بزرگ تر هاشان هم كار نميكنند ، ولي پر ادعايي ، الله و اكبر ! بيا ! اين هم شاهكار جديد نويسنده ي شهير آقاي چوبك . بحر طويل صادر كرده .

كتاب ‹عنتري كه لوطيش مرده بود› را بدستم داد . آن  را ورق زدم ، هدايت با مداد ، در حاشيه هايش بسيار چيزها نوشته بود . از جمله در كنار يك صفحه ي داستان ‹ چرا دريا توفاني شده ؟ › اين ياداشت به چشمم خورد : ‹ اوپرت عشق بازي شوفر كاميون ›

انگاري در آن روز جرات زيادي پيدا كرده بودم :

-        چرا قبل از چاپ ايرادهايش را نگرفته بوديد ؟ شما كه هميشه نوشته هاي آل احمد و چوبك را تصحيح ميكرديد ؟

-    زكي سه ! آن دوره ديگر تمام شد . اين ها نه تنها ديگر معلومات خطي شان را به من نشان نميدهند ، بلكه چاب شده اش را هم به زور دستم ميدهند . لوله هنگشان آنقدر آب برداشته كه خدا را بنده نيستند . مگر ميشود گفت بالاي چشمتان ابروست ؟ همه خودشان را استاد ارجمند ميدانند . تا دلت بخواهد شاهكار رو شاهكار صادر ميكنند . در صورتي كه نوشتن حساب و كتاب دارد ، شرح و وصف فلان لبوئي سر كوچه يا فلان بقال كه ادبيات انقلابي نميشود . اين قصه هاي بي بي گوزك بي سر و ته يك غاز هم نميارزد . اگر هم نويسنده اي اينجا پيدا نميشود به علت همين پر مدعايي جبلي است . واگو كردن چند مطلب پيش پا افتاده كه معلومات نميشود . اين چوبك آن وقت ها دو سه تا نوول نوشته بود كه اي ، ميشد خواند . همين جور آل احمد . ولي از وقتي پيزر لاي پالانشان گذاشتند يكي شد ارنست همينگوي ، يكي هم شد ماكسيم گوركي وطني . كاشكي ازكار مدل هاي خودشان سر در مياورند .

-        جمال زاده چه ؟

مدتها بود كه قصد داشتيم نظر هدايت را درباره جمال زاده بپرسيم . زيرا گذشته از اينكه بسياري از نوشته هاي جمال زاده را دوست داشتم و مقدمه ي ‹ يكي بود يكي نبود › افق هاي ناشناسي را برايم باز كرده بود ، حدس ميزدم كه جمال زاده كتاب دارالمجانين را از روي الگوي شخص هدايت و آثار او بنا كرده است . عنوان كتاب كافيست كه خواننده ي آشنا به آثار هدايت ، عقيده ي جمال زاده را درباره ي شخص و نوشته هاي هدايت درك كند . آيا به تمام دلايل ، هدايت با جمال زاده دشمن شده و يا طبق اصول اخلاقي خودش ، با مروت و بردباري به او مينگرد ؟

-    يكي بود يكي نبودش خوبست . توي دارالمجانين هم تا دلش خواسته با من شيطنت كرده . اما پرسناژ آنتي پاتيك antipathique نساخته . حال اينكه از وقتي افتاده به ريسه كردن اصلاحات ، ديگر از كارش سر در نمياورم . توجه نميكند كه هر طبقه اي زبان و اصطلاحات خودش را دارد . اصلاح زنك شلخته را نميشود تو دهان اداره جاتي گذاشت . انگار اين اصطلاحات را توي يك كتابچه نوشته و با خودش برده  به ژنو و هر وقت ميخواهد معلوماتي صادر كند آنها را پشت سر هم رديف ميكند . بي جا ، بي علت . اصطلاح خركچي ، بقال ، آب حوضي ، اداره جاتي ، با مال روزنامه نويس و محصل قاطي ميشود . بطري كه اگر بخواهند كارهايش را ترجمه  بكنند از هر دو صفحه ده خط بيشتر نمي ماند . وراجي است ... باز هم اون اقلاً يك چيزكي دارد . اين هاي ديگر از غورگي مويز شده اند .

گمان ميكردم كه حالا آرام شده است و ميتوانم از خودش و كارهاي خودش بپرسم . ولي به محض اينكه جمله ي اول سوالم را شروع كردم از جايش بلند شد و با يك اشاره ي دست خاموشم كرد . در گنجه ي هزار بيشه اش را باز كرد . يك بسته ي كوچك ، مثل بسته ي داروسازهاي قديمي – كاغذ سفيد تا شده كه دو سرش در همديگر ميرود – در آورد و آن را با احتياط باز كرد و گذاشت جلوش ، روي ميز . آنوقت بفهمي نفهمي لبخند زد و نگاه پر معنائي به من انداخت : مغرور ، وارسته . دست چپش را جلو آورد ، شستش را طوري كشيد كه در كنج آن يك چاله ي كوچك درست شد و از محتواي اين بسته كه گرد سفيدي بود در آن ريخت و به منخر ينش برد و نفس بلند كشيد . بعد بسته را دوباره با احتياط بست و سر جايش گذاشت ، دريچه اي هزار بيشه ي را بست و پره هاي دماغش را ماليد و به من گفت :

-    هان ؟ حيرت كردي ؟ اين را بهش ميگوند كوكائين . علف خرس نيست . خاصيتش اينست كه وقتي بالا ميكشي ، انگار كه روح ميشوي ، پرواز ميكني .

-        به من هم بدهيد .

لحظه اي ترديد كرد ، با نگاه تندي مرا نگريست و با همان تشريفات ، دوباره بسته را در آورد و من هم به تقليد  از او گردي را كه در كنج شستم ريختم با نفس بلند استنشاق كردم . توي دماغم خنك شد . انگار كه ديگر پره نداشت . هوا از دو طرفش مثل نسيم مي گذشت . پرسيدم :

-        بعدش چه مي شود ؟

-        آدم بيچاره مي شود ! من چه مي دانم چه جوري مي شوي ؟ هر كسي يك جور مي شود .

مدتي با دقت زياد انتظار كشيدم تا احساسات ناشي از كوكائين را درك كنم . اتفاقي نيفتاد و اثر خنكي كم كم منتفي شد . هدايت زير چشمي مرا ميپائيد و احتمالاً ميخواست احوالات مرا دريابد . ولي من توضيح ندادم .

-    الكل اثرش را ميبرد . مثل ترياك ، الكل اثرش را خنثي مي كند . ... خاصيت گرد اينست كه اگر گيرت بيايد جا در جا كفلمه مي كني . حال اينكه ترياك دنگ و فنگ دارد ، وافور ، ذغال ... از همه وحشتناك ترسيگار است . هر جا و هر ساعت آتش مي زني . كار هم دستتت نمي دهد .

-        براي چه ؟ براي چه كوكائين يا ترياك ميكشند ؟

-    براي لذت ... آدميزاد دايماً پي لذت است ... هر كسي يك جور لذت گيرش ميايد . مگر فرويد را نخوانده اي ؟ اغلب لذت ها مازوشيست masochiste است . دندان كرم خورده ايت كه درد ميكند چوب توش ميكني ، دردت ميايد ، ضمناً لذت ميبري . خودت را ميخاراني ، پوستت را ميكني ، لذت ميبري . لذت دردناك يا درد لذت بار ... من چه ميدانم ؟ الكل هم لذت ميدهد . آدم را گرم ميكند ... آدم را ياغي ميكند و اين صرفه ندارد . به چيني ها ترياك مجاني ميدادند كه وا بدهند ....

بعد مدتي ساكت نشستيم . كار آن روز روي ميز مانده بود . هدايت آرام تر شده بود و نمي خواستم مزاحمش باشم .

كلاهش را بي هوا برداشت . يعني برويم بيرون . برخلاف پيش بيني دير وقت بود .

هنوز چند قدم از منزل دور نشده بوديم كه هدايت رفت به طرف يك ديوار كاهگلي ، چند قدمي يك درخت چنار و شروع كرد به شاشيدن :

- ما هم يك عمل اگزيستانسياليست بكنيم تا همه عبرت بگيرند . ما ملت  اگزيستانسياليست سر خود هستيم . صورتمان را نمي تراشيم ، سلماني نميكنيم ، جلو همديگر آروغ ميزنيم و حتي شاعر شيرين سخن مان شهريار ميان اشعار لطيفه اش زندگي را آروغ ميداند !   

                                                                 نوشته اي ازكتاب آشنايي با صادق هدايت

                                                                                         نويسنده : م . ف . فرزانه

 (اشكان ۴۱۹ )

نوشته شده توسط ashkan419 در یکشنبه چهاردهم مهر 1387 |